رمضان و آیینهای متنوع آن در ایران

رمضان و آیینهای متنوع آن در ایران

ماه مبارک رمضان از ابتدا و انتهای آن در برگیرنده آیینهای متنوع میباشد و به جز اینکه ماه مهمانی خدا میباشد و مسلمانان تلاش در ارتقای سطح درجات دینی و مذهبی خود دارند اما برخی از فعالیتهایی که توسط مسلمین در این ماه در گذشته به انجام میرسید و برخی تا امروز نیز استمرار دارند، حال و هوای دیگری به ماه خدا بخشیده اند . بسیاری از فعالیتهای مشلمانان ایرانی در این ماه جنبه آیینی دارند که به شرح آنها پرداخته میشود

آئین چیست

«هر نوع ایمان و اعتقاد به غیر ماده را آئین میگویند. آئین کوششی است برای درک آن چه درک شدنی است و بیان آن چیزی که غیر قابل تقریر است. به قول ماکس مولر: آئین همیشه در میان بشر بوده است و جامعهای یافت نمیشود که در آن عقیده به متافیزیک و ماوراء الطبیعه نباشد، اگرچه منکرین آن هم در طول تاریخ کم نبودهاند.»

درباره علل پیدایش آئینها باید به اختصار بگوییم که آئینها معلول ترس و امید انسانهاست و انسانها از هر چیزی که میترسیدند و یا به خیر هر چیزی که امیدوار میشدند، آن را میپرستیدند. آنها چون علت زلزله، توفان، بیماریها و حوادث دیگر را نمیشناختند به پرستش قوای طبیعت روی میآوردند تا از آسیب حوادث مخوف در امان مانند.

روی هم رفته میتوان چنین اظهار کرد که گرایش انسانها به آئین از علاقه بشری به پرستش خدا یافت شده است و هر کس در درون خویش کشش و میلی نسبت به ستایش خدا و خداجویی احساس میکند و مسلماً همین حالات قلبی باعث شده که در طول تاریخ، بشر به انواع و اقسام پرستشها و عبادات روی آورده و هر چیزی را که خدا میپنداشته یا به نحوی آن را در سرنوشت خود موثر میدیده است، بپرستد.ماه مبارک رمضان، سرشار از آیینهاست که در این مقاله به برگزاری آیینهای متنوع در ماه رمضان اشاره میشود

استهلال ماه

نخستین بخش از آیینهای متنوع ایرانی در ماه رمضان به استهلال ماه باز میگردد. که در گذشته در این آیین، بزرگان شهر به اتفاق یک یا دو نفر نوحه خوان خوشصدا به بلندیهای مشرف به منطقهٔ خود میرفتند و چشم به آسمان میدوختند. وقتی بزرگان، دیدن ماه را تأیید میکردند، نوحهخوان جمع را به فرستادن صلوات دعوت میکرد و به خواندن آوازهایی در تکریم و استقبال ویا وداع از ماه رمضان میپرداختند

چاوشی خوانی:

هنگام عزیمت و بازگشت مسافران از مشهد، دسته ای از مردم به استقبال و بدرقه زایر میرفتند و تا مسافتی بسیار کوتاه زایر را همراهی میکردند، که در هنگام بازگشت زایر را به در منزل میرساندند. در این بین شخصی به خواندن منقبت اهل بیت و گرفتن صلوات از مردم میپرداخت که به چاوشی خوانی معروف بود. به کرات دیده شده هنگامی که شخصی عازم مسافرت کربلا یا مشهد میباشد و چاوشی خوانی میکنند. در حین حرکت، اشخاصی با شنیدن صدای چاوشی عازم سفر میشوند.

با ورود اسلام به ایران ،در ماه رمضان یکی از موارد مهمی که ایرانیها باید به آن توجه میکردند بیدار کردن دیگر مسلمانان برای خوردن سحری و خواندن نماز صبح بود؛ همانگونه که سپاهیان ایرانی پیش از اسلام همزمان باطلوع آفتاب بر طبل مینواختند؛ رسمی که پس از اسلام به شیوهای برای بیدارکردن مسلمانان تبدیل شد.

ایرانیها ابتدای هر ماه نقاره میزدند تا رسیدن ماه تازه را خبر دهند درشاهنامه فردوسی نیز به نقارهزنی اشاره شدهاست.اما پس از آن چاووشی خوانها بودند که با خواندن اشعار خود ابتدا و یا انتهای ماهها را اعلام میکردند .که این مورد در ماههای رمضان ، شوال و محرم با خواندن اشعار مناسب آن ماه به چشم میخورد.

نقاره کوبی:

و این آیین که اکنون به عنوان یکی از گونه های هنر موسیقی ایرانی به شماره می آید و شکل اصلی آن در در صحن مطهر علی بن موسی الرضا (ع) اجرا میگردید و از آنجا که سازهایی همچون نقاره و کرنا از سازهای فلکلور خراسان محسوب میشوند و از برکت وجود امام رضا رنگ و روی مذهبی به خود گرفته اند.

نقاره کوبی که قبل از طلوع و بعد از غروب خورشید به عنوان استقبال و بدرقه خورشید انجام میشد که بعدها در مراسم دیگری همچون نشان دادن شکوه پادشاهی، جشنها و اعیاد، اعلام فتوحات و آمادگی برای نبرد که رفته رفته بر موسیقی محلی نیز تاثیری شگرف ایجاد نمود (3) در ماه رمضان نیز نقاره کوبی یکی از مراسمی بود که به وقت افطار انجام میشد این که یک ساعت پیش از غروب آفتاب ، سه بار بر طبل مینواختند و این نواختنها هر بار تندتر میشد تا مردم روزهدار بدانند چقدر به زمان افطار نزدیک شدهاند و چهوقت میتوانند از کار روزانه دست بردارند.

مناقب خواني

سرودههاي شعرا در مدح و منقبت امامان معصوم توسط گروهي كه مناقب خوان ناميده ميشدند، براي مردم كوچه و بازار خوانده ميشد

«مناقب خوانها شبيه مداحان عمل ميكردند با اين تفاوت كه كار آنها محدود به اوصاف امامان و ائمة شيعة امام علي (ع) بوده و در اين زمينه به نقل حديث و روايت و داستانهاي حماسي و مذهبي ميپرداختند.» به همين دليل اين قبيل اشعار را مبدا اصلي حماسه نامههاي مذهبي ميدانند. منقبت خوانی امام علی، امام حسن و اهل بیت، آیین شب زنده داری در لیالی قدر با اعمالی همچون قرآن به سر گرفتن، ادای نمازهای قضا، توبه و استغفار از گناهان از جمله فعالیتهای ایرانیان شیعه در شبهای قدرماه رمضان میباشد.

مناجات خوانی:

در وقت سحر، مناجاتهای متنوع و اشعار توسل به معصومین توسط برخی از افراد قرائت میشدمناجات خوانی و دعا خواندن واذان گفتن بخشهای دیگری بود که به وقت سحر ، اجرا میشد و اینها همه تمهیداتی بود که ایرانیان در گذشته برای به موقع بیدارکردن مؤمنین از خواب اندیشیده بودند. قرائت قرآن به صورت گروهی و یا انفرادی در روزها و شبهای ماه مرمضان، برپایی مراسم افطاری از جمله فعالیتهای مسلمانان ایران در گذشته بود که تا به امروز نیز استمرار دارند.

نماز عید فطر:

اصلیترین تفاوت این نماز،با سایر نمازهای مستحبی و واجب در زمان ادای آن میباشد که از اول آفتاب تا هنگام ظهر را هنگام ادای این نماز میدانند. درصورتی که در این ساعت از روز هیچ نماز دیگری خوانده نمیشود .ازدحام مردم جهت شرکت در این نماز و خروج دسته جمعی مردم برای نماز عید فطر در خارج از شهر ، سردادن شعارهای مذهبی و فرستادن صلوات از این نماز یک آیین ساخته است .

آخرین فعالیت ایرانیان در ماه رمضان، اهدای زکات فطریه میباشد که این مورد با رسم و رسومات خاصی به انجام نمیرسد.